درست بنویسیم
 
نکته‌های دستوری برای درست نوشتن

تکلم به یک زبان، لزوماً به معنای توانایی نوشتن به آن زبان نیست؛ سخن گفتن و نوشتن در هر زبانی، دو مهارت جداگانه به شمار می آید که فراگرفتن هریک نیازمند  آموزش و تمرین است.
این تفاوت در زبان فارسی که شکاف میان زبان محاوره و نوشتار، هم در تلفظ واژگان و هم کاربرد دستور زبان گسترده‌تر است، بیشتر آشکار می‌شود. 
بسیاری از ما که فارسی زبان مادری‌مان است و هر روز به راحتی با آن سخن می‌گوییم، زمانی که تصمیم به نگارش مقاله یا حتی متن ساده‌ای می‌گیریم، در املای لغات و بکارگیری اصطلاحات درمی‌مانیم و گاه  دچار اشتباهاتی در  دستور زبان  می‌شویم که در محاوره رایج و جایز است اما در نوشتار نادرست و ناپسند.

حال این وضعیت بی‌تردید برای دانشجویان خارجی زبان فارسی و فارسی‌زبانانی که سال‌هاست در خارج از کشور زندگی می‌کنند یا حتی در آنجا به دنیا آمده‌اند، دشوارتر و پیچیده‌تر است. از این رو در این بخش، بر آن شدیم تا برخی نکات مهم دستوری، اشتباهات رایج و درست‌نویسی را یادآور شویم. بی‌شک سعی شده پویایی و به‌روز بودن زبان نیز مورد توجه قرار گیرد. در تهیه این محتوا علاوه بر تجارب شخصی، از کتاب‌های بزرگان این عرصه همچون ابوالحسن نجفی و علی توکلی بهره گرفته شده است.

نگارش: مریم گرابیان

     طرز نوشتن بعضي از واژه‌ها، پيشوندها و پسوندها 

۱

«ای» حرف ندا، هميشه جدا از منادا نوشته مي‌شود:

 

ای خدا

 

واژه‌های متشابه

☑️

در زبان فارسی تعداد زيادی واژه‌های متشابه وجود دارد كه می‌ توان آنها را به انواع زير تقسيم كرد:

  1. واژه‌هایی كه يكسان تلفظ می‌ شوند اما صورت نوشتاری و معنای آنها متفاوت است:
     آجل، عاجل- اثاث، اساس

  2. واژه‌هایی كه يكسان نوشته می‌ شوند اما تلفظ و معنای آنها متفاوت است:
    مَلَك، مَلِك، مِلك، مُلك

  3.  واژه‌هايی كه معنای‌ آنها متفاوت است و با آنكه صورت نوشتاری و تلفظ آنها شبيه هم نيست، مشابهت زيادی ميان آنها هست و همين امر، موجب اشتباه كاربران زبان می‌ شود: 
    استعفا، استيفا- اسرار، اصرار

  4.  واژه‌های همگون: واژه‌هایی هستند هم‌ريشه كه يك حرف و به ندرت دو حرف آنها در طول زمان تغيير كرده يا كم و زياد شده و شكل‌های مختلف از يك واژه به وجود آمده است كه می‌ توان آنها را به جای هم به كار برد و از نظر معنايی هيچ تفاوتی ميان آنها نيست: آشيان، آشيانه- ثمر، ثمره

 

درست‌نويسی- بخش نخست

آيين/ آئين: «آيين» واژه فارسی است و املای آن به همين صورت درست است.
آيينه/ آئينه: اين واژه فارسی است و املای آن با دو «ی» درست است.
 

اتاق/ اطاق: «اتاق» كلمه تركی است و بهتر است به همين صورت نوشته شود.
اتو/ اطو: «اتو» كلمه تركی است و بهتر است به همين صورت نوشته شود.
 

اثرگذار/ اثرگزار: «اثرگذار» يعنی «مؤثر و تأثيركننده» و املای آن با «ذ» درست است.
 

اشتراك مساعی/ تشريك مساعی: برخی «تشريك مساعی» را در معنی «همكاری و همفكری» به كار می‌برند. از آنجايی كه كلمه «تشريك» در اين معنی به كار نرفته، بهتر است به جای آن از تركيب «اشتراك مساعی» استفاده كنيم.
 

اعاده حيثيت از كسی/ اعاده حيثيت به كسی: «اعاده» به معنای «بازگرداندن» است و بايد از حرف اضافه «به» استفاده شود.
 

امپراتور/ امپراطور: اين كلمه روسی است و بهتر است آن را به صورت «امپراتور» بنويسيم.
 

انشاءالله/ ان‌شاءالله: در اين تركيب «ان» حرف شرط است و «شاء» فعل. در عربی حرف به فعل نمی‌چسبد؛ بنابراين املای آن به صورت «ان‌شاءالله» صحيح است.
 

با اين وجود/ با وجود اين: برخی عبارت «با وجود اين» را در قياس «با اين همه» و «با اين حال» به صورت «با اين وجود» به كار می‌برند كه عبارتی مجعول و نادرست است و «با وجود اين» درست است.

 

واژه‌های ساختگی

منظور واژه‌های عربی‌ای هستند كه نوع كاربرد آنها در زبان فارسی از نظر لفظی يا معنايی يا هر دو، مطابق با زبان عربی نيست اما در زبان فارسی متداول است.
اين واژه‌ها را می‌توان به انواع زير تقسيم كرد:

 

  1. واژه‌های ساختگی كه در عربی به كار نرفته است: افليج، تدفين، انجماد
     

  2. واژه‌هايی كه معانی آنها در زبان فارسی مطابق با معانی اصلی آنها در زبان عربی نيست: 
    اسارت: بستن ريسمان (در فارسی اسيری) - تسری: خريدن كنيز ويژه (در فارسی سرايت كردن) 
     

  3. واژه‌هايی كه تلفظ آنها در زبان فارسی مطابق با تلفظ اصلی آنها در زبان عربی نيست: 
    تِلاوت (در فارسی تَلاوت) - جَسارت (در فارسی جِسارت) 
     

  4. واژه‌هايی كه جمع مكسر آنها در فارسی با جمع مكسر آنها در عربی متفاوت است:
    شغل: اَشغال (در فارسی مشاغل) - شرط: شروط (در فارسی شرايط)
     

  5. جمع‌های مكسری كه مفرد آنها در زبان فارسی با مفرد آنها در زبان عربی متفاوت است:
    خصيله: خصائل (در فارسی خصلت) - اجنّه: جنين (در فارسی جن)
     

  6. جمع‌های عربی كه در فارسی به صورت مفرد به كار می‌روند:
    خرابات: جمع خرابه (در فارسی ميخانه) - طلبه: جمع طالب (در فارسی محصل علوم دينی)

 

شیوه درست نگارش اعداد

 اعداد يك رقمی
اعداد يك رقمی ۱ تا ۸ به حروف نوشته می‌شود؛ در اين زمينه استثناهايی وجود دارد: 

🔺برخی اعداد يك رقمی هنگامی که به حروف نوشته می‌شوند، معانی ديگری را نيز تداعی می‌كنند، مانند عدد دو و مسابقه دو، عدد شش و شُش به عنوان عضوی از بدن، عدد نه با نَه به عنوان جواب منفی

🔺عدد يك (۱) اگر به حروف نوشته نشود با حرف الف (ا) از نظر شكلی نزديك است. 

🔺 اعداد تك رقمی در جدول‌ها، طول و عرض جغرافيايی، آیه قرآن، شماره صفحه، پلاک، مبلغ، مواد قانونی و... بايد به صورت عدد نوشته شود. 

🔺 در نتايج مسابقات، ‌به جز صفر و يك، بقيه با عدد نوشته شود: 
بازی فوتبال با نتيجه صفر- ۲ به پايان رسيد.

درست‌نویسی بخش دوم

  🔸اشتراك مساعی/ تشريك مساعی: برخی «تشريك مساعی» را در معنی «همكاری و همفكری» به كار می‌برند. از آنجايی كه كلمه «تشريك» در اين معنی به كار نرفته، بهتر است به جای آن از تركيب «اشتراك مساعی» استفاده كنيم.
  
🔹اعاده حيثيت از كسی/ اعاده حيثيت به كسی: «اعاده» به معنای «بازگرداندن» است و بايد از حرف اضافه «به» استفاده شود.
  
🔸امپراتور/ امپراطور: اين كلمه روسی است و بهتر است آن را به صورت «امپراتور» بنويسيم.
  
🔹اتو/ اطو: «اتو» كلمه تركی است و بهتر است به همين صورت نوشته شود.


🔸اثرگذار/ اثرگزار: «اثرگذار» يعنی «مؤثر و تأثيركننده» و املای آن با «ذ» درست است.

حشو

چند نمونه از موارد حشو را در ادامه ذکر می‌کنیم:

🔅آتشكده زرتشتيان: آتشكده مكانی است مخصوص زرتشتيان که در آنجا آتش مقدس را نگهداری می‌كنند و به عبادت و انجام آيين‌های مخصوص می‌پردازند؛ بنابراين با ذكر آن، نيازی به آوردن «زرتشتيان» نيست.

🔅آخور چهارپايان: آخور به معنی جايی در طويله برای خوراك دادن به چهارپايان است؛ بنابراين نيازی به آوردن «چهارپايان» نيست.

🔅آدمك كوچك: پس از كلمه‌های مركبی مانند «آدمك، اتاقك، برجك، پسرك، تشتك، دخترك، شهرك، كلاهك، مرغك، بازارچه، باغچه، حوضچه، صندوقچه، قاليچه و ناوچه» كه جزء پسين آنها نشانه تصغير (ك و چه) است، نيازی به آوردن صفت«كوچك» نيست.

🔅اتوبوس مسافربری: اتوبوس وسيله نقليه‌ای است كه مسافران را از جايی به جای ديگر منتقل می‌كند؛ بنابراين نيازی به ذكر «مسافربری» نيست.

🔅آرنج دست: بی‌تردید به‌جز دست، جای دیگری از بدن آرنج ندارد؛ پس لزومی به آوردن کلمه دست نیست.

 
 
 

قواعد نشانه‌گذاری

رعايت قواعد نشانه‌گذاری در نوشتار، خواندن متن را آسان می‌كند و موجب می‌شود كه خواننده درك درستی نسبت به موضوع پيدا كند؛ بنابراين لازم است بدون آنكه دچار وسواس و افراط شویم، اين قواعد را رعايت كنیم. 
نقطه (.)
1- نقطه علامت وقف كامل است و در پايان جمله‌‌های خبری و انشايی گذاشته می‌‌‌شود:
تعطیلات نوروزی آغاز شد. 
2- هنگام تفكيك يك موضوع، زماني كه اين تفكيك با شماره‌گذاری يا حروف ابجد باشد: 
دلايل تعطيلی مدارس: 1. آلودگی هوا 2. سرمای شديد 3. بلايای طبيعی 
به جای نقطه می‌توان از خط تيره هم استفاده كرد (1-2-3 يا الف – ب – ج)
3- بعد از هر حرفی كه به عنوان اختصار به كار رفته باشد: 
- اختصار تاريخ: اول اكتبر 1917م. (ميلادی) - 5 محرم 1434 هـ.ق. (هجری قمری) 
– اختصار نام افراد: تی.اس. اليوت
- زمانی كه به لحاظ حقوقی نخواهيم اسم فردی برده شود: آقای م.ن.
- اختصار عنوان سازمان‌ها: سی.ان. ان يا C.N.N
بدون نقطه هم به كار می‌رود: سی‌ان‌ان يا CNN

واژه‌های متشابه

آج/ عاج: آج به معني «برجستگي‌هاي سطح چيزي» است، مانند آج لاستيك، اتومبيل و آج سوهان. عاج كلمه‌اي عربي است و به «دو دندان پيش بالايي فيل‌ها و بعضي پستانداران ديگر مانند گراز و كرگدن» گفته مي‌شود.
آجل/ عاجل: آجل به معناي «زمان آينده» است و عاجل به معني «زمان حال» است. 
لذت عاجل را بيشتر اهميت مي‌دهد و نگران وحشت آجل نيست (خيام)
ابلغ/ ابلق: ابلغ به معناي «رساتر و گوياتر» است. ابلق به معناي «دورنگ به ويژه سياه و سفيد» است.
اثاث/ اساس: اثاث به معني «اسباب و لوازم خانه يا كار» است. اساس به معني «پايه، بن و شالوده» است.
اثمار/ اسمار: اثمار جمع «ثمر» به معني ميوه‌هاست. اسمار جمع «سمر» به معني داستان‌ها و افسانه‌هاست.

.

 
 

0179-282 8012

©2019 by Barbat – Deutsch-persischer Kulturverein e.V. انجمن فرهنگی ایران آلمان بربط. Proudly created with Wix.com